Rozwój strzelectwa wyborowego – wprowadzenie do przyrządów celowniczych

2016-04-21
Rozwój strzelectwa wyborowego – wprowadzenie do przyrządów celowniczych

Głównym zadaniem siatki celowniczej jest naprowadzenie znacznika na obiekt. Znaczników mamy wiele ? kropka, krzyż, strzałka, grot, itd., a ich forma ma ułatwić użycie w poszczególnych zastosowaniach. Popularnym znacznikiem wśród myśliwych jest kropka, którą można łatwo naprowadzić i umieścić w ?komorze?1 szybko poruszającego się zwierzęcia, natomiast snajperzy preferują krzyże celownicze, których włosowaty rysunek nie zasłania celu i pozwala na precyzyjne celowanie. Oczywiście krzyże stanowią integralny element całej siatki celowniczej, ale o tym za chwilę.

Ogromna różnorodność znaczników wynika z ich historycznej ewolucji, ale i z próby wyróżnienia obecnie dostępnych produktów ? lunet celowniczych ? od konkurencji. Ewolucja zaczęła się już od połowy XIX wieku, gdy podczas amerykańskiej wojny secesyjnej, w Armii Stanów Zjednoczonych, powstał pierwszy na świecie oddział strzelców wyborowych i zwiadowców ? 1st Regiment of Sharpshooters (czerwiec 1861 r.). Na jego czele stanął pułkownik Hiram Berdan, a ochotników było tak wielu, że utworzono z miejsca dwa regimenty, choć egzamin nie był łatwy: każdy rekrut musiał oddać dziesięciu strzałów na dystansie 600 stóp (około 200 metrów), z których każdy musiał zmieścić się w promieniu pięciu cali (12,7 cm) od ?dziesiątki?. Co ciekawe, tylko kilka z 1500 karabinów Sharps, w jakie wyposażono brygadę, posiadało jakikolwiek celownik optyczny, będący ówcześnie rzeczą bardzo rzadką i niezwykle kosztowną. Oddziały Konfederacji w odpowiedzi powołały własne oddziały, takie jak Palmetto Sharpshooters i to właśnie konfederacki snajper, sierżant John Powell z Pierwszej Kompanii Karoliny Południowej, stał się bohaterem jednej z pierwszych snajperskich legend, oddając śmiertelny strzał do dowodzącego oddziałami Unii generała Johna Sedgewicka, który zirytowany postawą swoich żołnierzy pod ostrzałem snajperów wyjechał konno przed ich linię, krzycząc ?Z takiej odległości nie trafiliby nawet słonia!?, po czym padł trafiony kulą w twarz2.

Nie był to jednak pierwszy snajper, który zaznaczył swą obecność na kartach historii. Odrobinę wcześniej, w roku 1777, w bitwie pod Saratogą (amerykańska wojna o niepodległość), sierżant Timothy Murphy postrzelił śmiertelnie generała armii brytyjskiej, Simona Frasiera, co zatrzymało brytyjski kontratak. W efekcie Brytyjczycy ponieśli pod Saratogą klęskę, znacząco przyczyniającą się do sukcesu amerykańskiej rewolucji niepodległościowej3.

Takie wydarzenia jak opisane powyżej, potwierdziły zasadność selekcji broni pod kątem ich celności i wyposażania w nie wyszkolonych strzelców wyborowych. A wraz ze zwiększaniem zasięgu efektywnego strzału, poszukiwano sposobów na skuteczne celowanie na zadanym dystansie. Tak powstawały kolejne ewolucje celowników optycznych, a wraz z nimi ? wzory znaczników i siatek, umożliwiających precyzyjne wymierzenie broni.
Równocześnie rosły kolejne pokolenia utalentowanych strzelców, zaznaczając swoją obecność w każdej epoce i przyczyniając się do stałego rozwoju nie tylko samej broni, ale i jej optyki. Czasem to anonimowy snajper wyłączał kluczową postać, jak w przypadku śmierci admirała Nelsona pod Trafalgarem, a czasem to snajper stawał się legendą. Największe sławy narodziły się w największym z dotychczasowych konfliktów ? II wojnie światowej. Za najsłynniejszego snajpera wszechczasów uważa się fińskiego strzelca, który zabił ponad 500 żołnierzy radzieckich. To Simo Häyhä, zwany Białą Śmiercią. Ale należy zaznaczyć, że Simo nie lubił korzystać z przyrządów optycznych, był zwolennikiem przyrządów mechanicznych, z uwagi na pułapki związane z używaniem lunety ? możliwy odbłysk słońca w soczewce, wyżej uniesiona głowa strzelca?

Skuteczność najprostszych rozwiązań udowodniono w okolicach Zwrotnika Koziorożca, w południowej Afryce, gdzie niewyszkoleni holenderscy farmerzy ? Burowie ? przeciwstawili się militarnej potędze Wielkiej Brytanii, uzbrojeni w karabiny Westley-Richards 11,43mm czy Winchestery 1866.Brytyjczycy ponieśli ogromne straty z rąk przyzwyczajonych do polowań na afrykańskich sawannach Burów, którzy nosząc zarost na twarzy i kapelusze z szerokim rondem, nieświadomie stosowali podstawowe i zupełnie pionierskie zasady kamuflażu.

Same celowniki optyczne były do wybuchu I wojny światowej dość prymitywne i niedoskonałe, a przede wszystkim ? podatne na uszkodzenia. 1,5-krotne powiększenie pierwszych lunet, oparte o zasadę Galileusza, były dość niepraktyczne, choć dawały niewielką przewagę nad przyrządami mechanicznymi. Po roku 1914 ewolucja celowników nabrała tempa i już w czasie pierwszego światowego konfliktu montowano celowniki oferujące 2-krotne, 3-krotne i 5,2-krotne powiększenie. Wraz z rozwojem samych lunet, ewoluowały znaczniki celownicze, od najprostszych, w postaci centralnie umieszczonej kropki, małego krzyżyka czy kółka, poprzez groty i krzyże, aż po skomplikowane, wielofunkcyjne siatki celownicze.
Jako, że zasada działania prostych znaczników nie wymaga tłumaczenia, możemy z czystym sumieniem skupić się na omówieniu najpopularniejszych siatek. Siatka celownicza jest wzorem naniesionym na okular lunety, zawierającym znacznik oraz dodatkowe elementy umożliwiające pomiar wybranych parametrów. Umożliwiają na przykład obliczenie odległości na podstawie rozmiaru przedmiotu w okularze lunety, czy nanosić poprawki pionowe i poziome.

Podstawowe siatki celownicze: Mil-Dot, MOA i PSO4

Siatki oparte na miliradianach, to tak zwane MIL-DOT. Klasyczne formy tych siatek winny być zbudowane z kropek (US Army) lub owali (USMC), a nie musi to być żelazną regułą. Najważniejsze, by te kształty ściśle odpowiadały odpowiednim wymiarom ułamkowym w skali. Niektórzy producenci optyki wprowadzili własne wzory siatek, oparte na standardzie MIL-DOT, zastępując niezbyt wygodne kropki innymi formami graficznymi, mniej przysłaniającymi cel.

Wzór na obliczenie odległości do celu gdy znamy wielkość celu:
odległość [m] = ( wielkość celu [m] * 1000 * (zoom / true mil-dot)) / liczba kropek [mil-dot] True mil-dot to wartość powiększenia, przy której wyskalowana jest siatka mil-dot. Dla lunety 3-9x40 tą wartością będzie 9.

Siatki MOA nie znalazły uznania w oczach snajperów przyuczonych do miliradianów, ale szerokie grono strzelców chętnie stosuje tę miarę.
Pomiarów w oparciu o MOA można dokonać używając prostego wzoru. Jeżeli chcemy go zastosować konieczna jest wiedza na temat rozmiaru celu lub pobliskich przedmiotów w calach.
Wymiary celu (w calach) x 95,5 podzielone przez wartość podaną w MOA = zasięg (w jardach)
Za pomocą krzyża namierzamy cel, którego wymiary są znane, a następnie używając pionowej bądź poziomej skali odczytujemy wartość MOA. Jeżeli to możliwe, należy podać wartość z dokładnością do 1/4 MOA.
W celu ułatwienia kalkulacji możemy zaokrąglić ?95,5? do ?100?. Trzeba jednak wziąć pod uwagę pięcioprocentowy błąd w obliczeniu dystansu.

Siatki PSO
Ten standard pochodzi z Rosji i występuje w wielu wariantach. Możemy wskazać tu kilka wyspecjalizowanych elementów, z których najważniejszy jest ?sierżant?. Górnym sierżantem celujemy na dystansie do 1000 m, regulując pokrętłem pionowym. Z uwagi na fakt, iż jego zakres to właśnie 1000 m, przy większych odległościach używamy kolejnych sierżantów, odpowiadających dystansom 1100, 1200 i 1300 m. Każdy kolejny jest przesunięty nieco w prawo, by skorygować efekt derywacji pocisku, wywołanej jego ruchem obrotowym. Pozioma podziałka celownika jest wyskalowana w tysięcznych. W lewej dolnej części siatki znajduje się dalmierz wyskalowany według średniego wzrostu człowieka, czyli 1,7 m. Pomiar odległości polega po prostu na wpisaniu obserwowanej sylwetki pomiędzy dwie linie skali ? jeśli sylwetkę można wpasować pod na przykład cyfrą 4, to odległość od celu wynosi 400 m.

Oczywiście pomiar odległości jest sprawą prostą, jeśli posłużymy się prostą funkcją trygonometryczną. Zakładając, że cel o wysokości h widziany jest z odległości l pod kątem ?, to możemy skorzystać z funkcji tangens:
tg(?)=h/l Pamiętamy przy tym, że ? w miliradianach wynosi:
?=C/l [rad], gdzie C = długość łuku, na podstawie której wyznaczona jest wartość kąta ?

przekształcenie na miliradiany będzie wyglądać następująco:
?=1000xC/l [mrad]

Dla kątów o małych wartościach przyjmujemy uproszczenie C = h (błąd nie będzie większy niż 0,3% dla ? = 100mrad)
Uzyskujemy więc taką prostą zależność:
?=h/l => ?=1000h/l dla kątów w [mrad]
Proste przekształcenie i mamy wzór na obliczenie odległości od celu: l = 1000h/?

Praktyczna interpretacja miar MIL oraz MOA5

Najłatwiej rozważać problemy balistyczne przy zastosowaniu miar kątowych. Najczęściej stosowanymi miarami są:
  • Minuta kątowa (MOA ? minute of angle)
  • Tysięczna (MIL ?milliradian)

Minuta kątowa to po prostu miara kąta równa wartości 1/60 stopnia. A jak wiemy, jeden stopień wyznaczony jest przez 1/360 okręgu, zatem jedna minuta kątowa, to wartość kąta, pod jakim ze środka danego okręgu widziany jest łuk stanowiący 1/21600 długości tego okręgu.

Skomplikowane? Zawiłe? Już upraszczam ? wartość ta odpowiada niemal dokładnie kątowi, pod jakim z odległości 100 jardów widziany jest odcinek o długości 1 cala.

A więc odnosząc to do celowników optycznych wyskalowanych w MOA ? aby przesunąć punkt trafienia na tarczy odległej o 100 jardów o 1 cal, należy zmienić nastawę celownika o odpowiednią ilość ?klików? ? 8 jeśli wyskalowany jest z dokładnością 1/8 MOA, 4 ? dla dokładności ? MOA, 2 ? dla dokładności ? MOA?

Teraz proste?
Pewnie zapytacie jak przełożyć to na jednostki SI? Moszna? Moszna! Jedna minuta kątowa to prawie 30-milimetrowy (a dokładnie 29,1mm) odcinek widziany z odległości 100 metrów.

Jedna tysięczna ? to miara kątowa stosowana powszechnie przez wojsko. Niestety, każda armia ma swoją własną?Sęk w tym, że człowiek zawsze dąży do upraszczania sobie pracy, ale od początku: Podstawą miary jest radian, czyli kąt płaski, pod którym widziany jest łuk okręgu o długości odpowiadającej jego promieniowi. Kąt pełny wynosi 2x? radianów, półpełny = ? radianów, i tak dalej (obwód koła = 2?r).

Miliradian to oczywiście 1/1000 radiana, czyli ? i tu zaczyna się najzabawniejsze ? kąt, pod jakim ze środka okręgu widzimy 1/6283,2 część jego obwodu.
Jak już zauważyliście, wartość ta jest średniowygodna w zastosowaniu polowym, więc przyjęto szereg jej przybliżeń. Standardem NATO jest 1/6400 część obwodu, choć amerykańscy Marines stosują prawie dokładną wartość 1/6283. Rosjanie i Finowie uprościli ją do 1/6000 (a kto im zabroni!), Szwedzi poszli o krok dalej: 1/6300. Na szczęście technologia idzie do przodu i coraz łatwiej jest dokonywać przeliczeń w polu, zatem większość celowników wyskalowana jest obecnie według wartości stosowanej przez USMC.

Nie martwcie się definicją, bo w praktyce można bardzo prosto opisać 1 MIL jako kąt, pod którym przedmiot o długości 1 metra jest widziany z odległości 1000 m. Dlatego też celownik typu MIL-DOT pozwala m.in. na określenie odległości, jeżeli znana jest wysokość lub długość obserwowanego obiektu i kąt, pod jakim jest on widziany (ilość odstępów pomiędzy kropkami), zgodnie ze wzorem:
L = H x 1000 / A
Gdzie:
L ? odległość [m]
H ? wysokość/długość celu
A ? kąt w tysięcznych

I tak, szacując wzrost żołnierza na około 1,8 metra i mając na względzie, że widziany jest pod kątem 4 tysięcznych, możemy obliczyć (1,8x1000/4), że cel znajduje się w odległości 450 metrów.

Pamiętajcie tylko, że miarodajne wyniki otrzymujemy w przypadku płaszczyzny prostopadłej do osi optycznej celownika, zatem wymiary wszelkich przedmiotów widzianych pod kątem ulegną pozornemu skróceniu (perspektywa).

Autor: Arek


1 Komora ? w gwarze myśliwskiej klatka piersiowa zwierzęcia
2 Dzieje Snajperów. Od Roku 1914 Do Czasów Najnowszych, Martin Pegler, wyd. Bellona
3 Historia jednego strzału, Artur Bartkiewicz, www.polska-zbrojna.pl, 27.02.2015.
4 Na podstawie: Balistyka dla snajperów, Jerzy Ejsmont, Wydawnictwo WNT
5 Na podstawie: Balistyka dla snajperów, Jerzy Ejsmont, Wydawnictwo WNT

Pokaż więcej wpisów z Kwiecień 2016
Przeczytaj pozostałe artykuły
Strona korzysta z plików cookie w celu realizacji usług zgodnie z Polityką dotyczącą cookies. Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do cookie w Twojej przeglądarce.
Zamknij